Có những loại hình nghệ thuật không sinh ra trong cung điện, mà lớn lên giữa chợ quê, bến nước, sân đình. Hát Xẩm là một trong số đó – loại hình diễn xướng dân gian từng vang lên nơi góc chợ, đầu làng, trên những chuyến đò xuôi ngược miền Bắc.
Xẩm gắn với hình ảnh những nghệ nhân khiếm thị, tay cầm đàn nhị, trước mặt là chiếc trống nhỏ hoặc sênh sứa giữ nhịp. Tiếng đàn réo rắt, lời ca mộc mạc, khi tự sự, khi dí dỏm, khi thấm đẫm nỗi niềm thế sự. Đó không chỉ là âm nhạc giải trí, mà là cách người dân kể lại đời sống của chính mình – từ tình yêu đôi lứa, đạo nghĩa gia đình đến chuyện thời cuộc, nhân tình thế thái.
Điều đặc biệt ở hát Xẩm nằm ở khả năng ứng tác và kể chuyện. Người nghệ nhân không chỉ hát, mà đối thoại với đám đông, đưa những câu chuyện gần gũi vào từng giai điệu. Xẩm vì thế vừa mang tính biểu diễn, vừa là tấm gương phản chiếu xã hội. Ẩn trong nét hóm hỉnh là chiều sâu nhân văn; ẩn trong tiếng cười là sự cảm thông dành cho những phận người nhỏ bé.
Trong dòng chảy văn hóa Việt, Xẩm đại diện cho sức sống bền bỉ của nghệ thuật dân gian – một loại hình từng đứng bên lề xã hội nhưng chưa bao giờ đứng ngoài giá trị.
Tác phẩm “Một buổi hát Xẩm” của Fleur De Lis được hình thành từ tinh thần ấy. Không tái hiện nguyên bản một khung cảnh cụ thể, mặt số Pháp Lam chắt lọc hình ảnh người nghệ nhân và nhịp điệu biểu trưng của buổi diễn. Trên nền men thủ công được nung qua lửa, từng chi tiết được tiết chế để giữ lại cảm giác tự sự – không ồn ào, không phô trương.
Ánh men chuyển sắc dưới các góc sáng khác nhau tạo nên chiều sâu thị giác, gợi liên tưởng đến âm thanh ngân dài trong không gian tĩnh lặng. Cũng như một buổi Xẩm, tác phẩm không tìm kiếm sự hào nhoáng, mà để lại dư âm.
“Một buổi hát Xẩm” không chỉ là một thiết kế lấy cảm hứng văn hóa. Đó là lời nhắc về một giá trị khác của sự giàu có – sự giàu có trong ký ức, trong tinh thần nghệ thuật và trong khả năng giữ gìn những thanh âm xưa cũ giữa nhịp sống hôm nay.
Trên cổ tay người sở hữu, buổi hát ấy không còn là âm thanh vang lên rồi tắt lịm giữa chợ chiều. Nó trở thành một phần của thời gian – lặng lẽ, bền bỉ và đầy chiều sâu.
